મંગળવાર, 2 જૂન, 2026

આચમન: હિંદુ ધર્મમાં પૂજાપહેલાની પવિત્ર વિધિ

8 મે, 2026
આચમન: હિંદુ ધર્મમાં પૂજાપહેલાની પવિત્ર વિધિ
આચમન: હિંદુ ધર્મમાં પૂજાપહેલાની પવિત્ર વિધિ

હિંદુ ધર્મમાં દરેક પૂજા અને ધાર્મિક કાર્યમાં પવિત્રતાનું મહત્વ અપરિમેય છે. આ પવિત્રતા અર્જિત કરવાની સર્વપ્રથમ અને અનિવાર્ય પ્રક્રિયા આચમન તરીકે ઓળખાય છે. શાસ્ત્રીય માર્ગદર્શન અનુસાર, આચમન વિના સંપાદિત કોઈપણ પૂજા અધૂરી અને નિષ્ફળ ગણાય છે.

આચમનનો અર્થ અને મહત્વ

હિંદુ ધર્મમાં કોઈ પણ શુભ કાર્ય કે પૂજા આરંભ કરતા પહેલા મનની, વચનની અને કર્મની શુદ્ધતા માટે મંત્રોચ્ચાર કરીને હથેળીમાંથી પાણી ગ્રહણ કરવાની ક્રિયાને આચમન કહેવામાં આવે છે. પવિત્ર ગ્રંથો અનુસાર આચમન માત્ર શારીરિક શુચિતા જ નહીં, પણ આંતરિક પવિત્રતા પણ સાધે છે. આ વિધિ કરવાથી બ્રહ્માજીથી શરૂ કરીને પૃથ્વીના તમામ જીવો તૃપ્ત થાય છે એવું માનવામાં આવે છે. જે ব્યક્તિ આચમન વિના પૂજા કરે છે તેને તેની ધાર્મિક વિધિનું સંપૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત નથી થતું.

આચમન કરવાની યોગ્ય રીત અને દિશા

આચમન કરતી વખતે યોગ્ય દિશા અને મુદ્રાનું જ્ઞાન અત્યંત આવશ્યક છે:

દિશાનું નિર્ણય: આચમન કરતી વખતે સર્વદા પૂર્વ, ઉત્તર અથવા ઈશાન દિશા તરફ મુખ કરીને બેઠું જોઈએ. દક્ષિણ અથવા પશ્ચિમ દિશા તરફ મુખ કરવું શાસ્ત્રીય રીતે અયોગ્ય છે.

શરીરની મુદ્રા: વિધિમુજબ બેસીને, પવિત્ર જનોઈ ધારણ કરીને અને શિખા બાંધીને આચમન કરવું ચાહિએ. જો ધોતી પહેરી હોય તો તેને સંયોજિત રીતે બાંધીને વિધિ કરવી હિતાવહ છે.

હાથની મુદ્રા: હથેળીમાં ખાડો કરીને, અંગૂઠો અને તર્જની આંગળી અલગ રાખીને બાકીની ત્રણ આંગળીઓ એક સાથે જોડીને પાણી લેવું જોઈએ. અંગૂઠાના મૂળ ભાગને બ્રહ્મતીર્થ કહેવામાં આવે છે, જેના માધ્યમથી પાણી ગ્રહણ કરવામાં આવે છે.

મંત્રોચ્ચાર અને વિધિ

આચમન હંમેશા ત્રણ વાર કરવું આવશ્યક છે અને દરેક વાર નીચેના મંત્રો ઉચ્ચાર કરવા જોઈએ:

  • ૐ કેશવાય નમઃ (પ્રથમ વાર)
  • ૐ નારાયણાય નમઃ (દ્વિતીય વાર)
  • ૐ માધવાય નમઃ (તૃતીય વાર)

આચમન કરતી વખતે ધ્યાન રાખવું કે પાણી પીતી વખતે અવાજ ન થાય અને માત્ર જીભ તથા ગળા સુધી પાણી પહોંચે એટલું જ લેવું. આચમન પૂર્ણ થયા પછી "ૐ હૃષીકેશાય નમઃ" મંત્ર બોલીને હાથ ધોઈ નાખવા જોઈએ.

સંપૂર્ણ શુદ્ધિ પ્રક્રિયા

આચમન કર્યા પછી હાથ ધોઈને અંગૂઠાના મૂળ ભાગથી હોઠને બે વાર લૂછવું જોઈએ. તે પછી જમણા હાથના અંગૂઠો અને આંગળીઓ વડે નાક, આંખો અને કાનના છિદ્રોને સ્પર્શ કરવાથી ઇન્દ્રિયોની શુદ્ધતા પ્રાપ્ત થાય છે. જો બેસી શકાય તેવી પરિસ્થિતિ ન હોય તો ઘૂંટણ સુધીના પાણીમાં ઊભા રહીને પણ આચમન કરી શકાય છે.

આચમન એ માત્ર પાણી પીવાની સાધારણ ક્રિયા નથી, પણ પૂજા પહેલા પોતાને દૈવી શક્તિ માટે તૈયાર કરવાની એક વૈજ્ઞાનિક અને આધ્યાત્મિક પ્રક્રિયા છે.

Compare options